Techniki plecionkarskie: wiklina, słoma, rattan

Wiklina — technika wiklinarska

Wikliniarstwo opiera się na wyplataniu z pędów wierzby. Podstawowe narzędzie to szprycha — stalowy pręt służący do przebijania i otwierania przestrzeni między osnową a wątkiem. W tradycyjnym warsztacie polskim koszyk powstawał na żelaznym stoiku lub na kolanach.

Osnowę koszy stanowią grubsze pręty (boczniki), wbite pionowo w dno i zaginane ku górze. Wątek, czyli właściwe wyplecenie, wykonuje się z cieńszych prętów (przetyczek), przeplatanych na przemian przed i za bocznikami. Efektem jest splatanie spiralne lub rzędowe — zależnie od formy wyrobu.

Rodzaje wiklinowych wiązań

Najprostsze wiązanie to splot prosty (ang. plain weave) — jeden wątek na przemian za i przed każdym bocznikiem. W polskiej tradycji powszechny jest też splot sznurowy (ang. pairing), w którym dwa wątki przeplatają się nawzajem wokół boczników, tworząc mocniejszą i bardziej regularną ścianę.

Dno koszy wiklinowych bywa wyplatane techniką krzyżową lub spiralną. Dna bardziej wytrzymałe na obciążenie stosuje się w koszach na drewno lub pranie, lżejsze — w koszach dekoracyjnych i na pieczywo.

Słoma żytnia — technika słomiankarska

Kosze ze słomy wyplata się inaczej niż wiklinowe — nie przez przeplatanie prętów, lecz przez zwijanie spiralnego sznura ze snopków. Snopki słomy żytniej owija się dodatkowym sznurem (dawniej łyko, dziś często raffia lub sizal) i układa w spiralę, tworząc cylindryczną lub misową formę.

Tę technikę zwę się zwijaną (ang. coiled basketry). Jest wolniejsza od wikliniarstwa i wymaga równomiernego napinania sznura, by ściany koszy były prostopadłe do dna. Wyroby słomiane mają charakterystyczną, jaśniejszą barwę i bardziej miękką fakturę niż wiklinowe.

Zasięg geograficzny

W Polsce kosze słomiane były szczególnie powszechne na Mazowszu, Podlasiu i w regionach rolniczych, gdzie żyto uprawiano na dużą skalę. W okolicach Łowicza wyplatano słomiane patery i dekoracyjne kosze, które są opisane w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Łodzi.

Rattan — technika azjatycka w polskim domu

Rattan pochodzi z rodzaju Calamus — pnączy palmowych rosnących głównie w Indonezji, Malezji i Filipinach. W użyciu jest rdzeń (ang. rattan core) i łupina (ang. rattan peel) — każdy materiał charakteryzuje się inną elastycznością i zastosowaniem.

Rdzeń rattanu stosuje się do wyplatania krzeseł, mebli ogrodowych i pojemników, które mają wytrzymywać obciążenie siedzące lub duże masy. Łupina — cieńsza i bardziej błyszcząca — jest surowcem do plecionki dekoracyjnej, tacek i małych koszyków.

W Polsce rattan pojawił się w wyposażeniu domów w znacznych ilościach w latach 70. i 80. XX w., kiedy na rynku dostępne były importowane meble ogrodowe i stolikowe z rattanu. Produkcja krajowa wyrobów rattanowych pozostaje śladowa — dominują importy z Azji Południowo-Wschodniej.

Rdzeń rattanu jest sprężysty i łatwy do formowania na mokro — po wyschnięciu zachowuje nadaną kształt przez wiele lat.

Bambus jako surowiec do plecionki

Bambus jest twardszy i mniej elastyczny niż rattan, dlatego stosuje się go inaczej. Deski bambusowe i łupiny bambusowe używa się do wyplatania sztywnych pojemników, tacek i mat. W kuchni bambusowe tacki do serwowania są odporne na wilgoć lepiej niż wiklina, jednak łatwo pękają przy gwałtownych zmianach temperatury.

Narzędzia plecionkarskie

Tradycyjny warsztat plecionkarski polskiego koszykarza zawierał: szprychy stalowe różnych grubości, szydła, nóż do ścinania końców prętów, a także drewniany lub metalowy szablon do formowania den. Współcześni rzemieślnicy korzystają z tych samych narzędzi, uzupełnionych o miarki i poziomice do sprawdzania symetrii wyrobu.

Powiązane zasoby

Techniki wyplatania opisuje szczegółowo Polskie Towarzystwo Ludoznawcze. Zdjęcia tradycyjnych narzędzi i wyrobów można znaleźć w kolekcjach cyfrowych Cyfrowego Archiwum im. Leona Wyczółkowskiego.